Czas na odrabianie lekcji

Pomagając rodzicom wybrać odpowiedni czas na odrabianie lekcji, pamiętaj o trzech rzeczach. Po pierwsze, powinni wybrać stałą porę. Odrabianie lekcji powinno być nawykiem, rutyną, czymś, co dziecko wykonuje regularnie. Gdy rodzice wybierają stałą porę, pomagają dziecku w rozwijaniu dobrych nawyków pracy. Po drugie, rodzice powinni wybrać raczej porę wcześniejszą niż późniejszą. Dlaczego? Ponieważ dzieci są z reguły bardziej wypoczęte i uważne wczesnym popołudniem czy wieczorem niż w późniejszych godzinach. Mają większą motywację do ukończenia swoich zadań, aby następnie zająć się czekającymi na nie przyjemnościami. Rodzice powinni określić godziny, w jakich są dostępni, aby służyć dziecku pomocą przy odrabianiu lekcji. Warto też rozważyć kwestię odpowiedzialności. Gdy odrabianie lekcji jest ostatnim zadaniem w ciągu dnia przed udaniem się do łóżka, jakie konsekwencje można wyznaczyć, jeżeli dziecko nie będzie się chciało dostosować? Żadnych. Nie ma żadnej odpowiedzialności. System ulega załamaniu. Późne odrabianie zadań wyklucza możliwości nauczenia lekcji numer 2 za pomocą logicznych konsekwencji. Stare powiedzenie „Najpierw praca, a potem przyjemność ” jest niezwykle prawdziwe. Czas poświęcony na odrabianie lekcji powinien mieć początek oraz koniec. To oznacza, że rodzice winni określić godziny, w jakich są dostępni, aby służyć dziecku pomocą przy odrabianiu lekcji. Na przykład, jeżeli rodzic spodziewa się, że jego dziecko skończy odrabianie lekcji między 16.30 a 17.00, może powiedzieć: „Będę dostępny, aby ci pomóc między 16.30 a 17.00, ale później już nie”. To jeden z najpewniejszych sposobów na obarczenie dziecka odpowiedzialnością oraz określenie czasu, jaki rodzice są skłonni poświęcić na zadania domowe.

System z zachwianą równowagą

Przyglądając się wszystkim krokom podjętym przez rodziców Artura, by nakłonić go do odrobienia zadania, narzuca się przede wszystkim jedno pytanie: czyja to praca domowa? Artura. Kto nadzoruje jej wykonanie? Mama i nauczycielka. A kto wykonuje część pracy? Mama i tata. Kto pilnuje, aby praca została oddana na czas? Mama. Kto doświadcza konsekwencji, gdy lekcje nie zostają odrobione? Mama, tata oraz szkoła. Jeżeli odrobienie lekcji naprawdę należy do Artura, to w takim razie dlaczego wszyscy wykonują za niego jego pracę?
Rodzice oraz nauczycielka chłopca nie zdają sobie sprawy z tego, że wszyscy igrają z „gorącym ziemniakiem”, jakim jest odpowiedzialność. Zgadnijcie, na czyje barki ona w końcu spadnie? Z pewnością nie na barki Artura. W całej tej sytuacji miał on niewielką motywację do tego, aby zmienić swoje zachowanie. Z doświadczenia wiedział, że nauczycielka oraz rodzice wykonają część jego pracy.
Rodzice chłopca oraz jego nauczycielka dali się złapać w pułapkę. Starali się zrekompensować brak odpowiedzialności ze strony Artura, wykonując wiele z jego zadań. Im więcej mu pomagali, tym mniej robił Artur i tym bardziej pozbawiony równowagi był ich system odrabiania lekcji. Nie zdając sobie z tego sprawy, w rzeczywistości umożliwiali chłopcu zachowywanie się w ten sposób, przy czym skupiał on jednocześnie na sobie dużo ich negatywnej uwagi. Z pewnością, wskutek tych wszystkich tańców, pewna część pracy domowej była odrabiana, jednak z czyjej inicjatywy? A co z lekcją numer 21 Nic nie zapowiada poprawy, dopóki wszyscy nie zaczną robić tego, co do nich należy.

Taniec

Artur, uczeń czwartej klasy, został do mnie skierowany wraz z rodzicami w środku roku szkolnego. Jego problem polegał na tym, że chłopiec nie odrabiał swoich zadań domowych, miał więc niedostateczne oceny z wielu przedmiotów. Jego nauczycielka próbowała już chyba wszystkiego – przesuwania końcowych terminów oddania prac, oferowania dodatkowych możliwości zaliczeń, naklejek, umów, tabelek z zapisywanymi sukcesami, dopingujących przemówień, a nawet codziennego wysyłania uwag do rodziców. Nic nie skutkowało. W istocie, odrabianie lekcji wydawało się nie lada problemem, ale czy było tak w rzeczywistości? Każdego roku spotykam kilkoro dzieciaków podobnych do Artura, których problemem wydaje się odrabianie zadań domowych, jednak okazuje się, że jest to tylko symptom czegoś poważniejszego – na przykład braku umiejętności, trudności z przyswajaniem wiedzy, problemów behawioralnych, emocjonalnych lub na płaszczyźnie relacji międzyludzkich czy też problemów z narkotykami lub alkoholem. Musiałem to sprawdzić. Przeprowadziłem wywiad z rodzicami chłopca, gromadząc niezbędne informacje na jego temat. Z wywiadu wynikało, że Artur jest normalnym, zrównoważonym dzieckiem. Swój wolny czas spędzał z kolegami, zazwyczaj jeżdżąc na deskorolce lub na rowerze. Poza walkami toczonymi przy odrabianiu lekcji, tak naprawdę miał dobre relacje ze swoimi rodzicami oraz innymi osobami. Musiałem się jednak upewnić, czy Artur rzeczywiście był w stanie poradzić sobie z zadaną pracą domową. „Czy jest możliwe, że zadania domowe są dla niego zbyt trudne?”, zapytałem.

Rozwiązywanie problemów z odrabianiem lekcji

Jednym z najczęstszych tańców, jakich jestem świadkiem w mojej pracy doradczej, jest taniec rodziców oraz dzieci przy odrabianiu lekcji: rodzice przypominają, perswadują, grożą i udzielają reprymendy, zaś dzieci unikają, szukają wymówek, opierają się, ociągają oraz zwlekają. Jak w większości tańców, istnieje wersja restrykcyjna, która jest odrobinę głośniejsza, oraz wersja przyzwalająca, bardziej rozwlekła. Niektórzy rodzice stosują oba warianty. Możecie to nazwać „bitwami o zadania domowe”, „wieczornymi sesjami przymusu” czy jakkolwiek inaczej, jednak jedna rzecz jest pewna: uwikłanych jest w to wielu rodziców. Większość nich nie potrafi powiedzieć, jak do tych tańców doszło ani co je napędza, podobnie jak nikt nie wie, w jaki sposób położyć im kres. Do kogo rodzice mogą się zwrócić o pomoc? Przy odrobinie szczęścia – do Ciebie. Niniejszy rozdział pokaże Ci, jak pomóc rodzicom w zakończeniu tańców przy odrabianiu lekcji i przenieść odpowiedzialność za wykonanie prac domowych na właściwe osoby, czyli na dzieci. Wielu rodziców nie zdaje sobie sprawy, że odrabianie lekcji funkcjonuje w systemie, w którym wymagane jest uczestnictwo trzech stron: rodziców, nauczyciela oraz dziecka. Każdej z nich dotyczy odmienny zestaw zadań lub obowiązków do wykonania, od których zależy, czy system odrabiania lekcji będzie funkcjonował bez zakłóceń i pozostanie w stanie równowagi. System ten może się załamać, i często tak się dzieje, kiedy wkład poszczególnych stron jest zbyt duży lub zbyt mały.

Dostrzeganie sukcesów dzieci

Dzieci mają naturalną motywację do nauki nowych umiejętności oraz do zauważania ich sukcesów przez ważnych dla nich dorosłych. Nie potrzebują smakołyków, zabawek ani specjalnych nagród, aby nabyć więcej umiejętności. Motywuje je fakt, że mogą nam pokazać to, czego się nauczyły. Nabywanie umiejętności jest podstawowym zadaniem rozwojowym w pierwszym oraz środkowym okresie dzieciństwa. Jeden z najskuteczniejszych sposobów motywowania dzieci do nauki nowych umiejętności jest również jednym z najprostszych. Zauważ moment, w którym uczniowie odniosą sukces, i doceń to. Zobaczmy to na przykładzie dwóch nauczycieli.
Dla drugoklasistówjestto pierwszy tydzień szkoły. Ich wychowawczyni zauważa, że jeden z jej uczniów ma brzydki nawyk podbiegania do drzwi, aby ustawić się w kolejce na przerwę. Nauczycielka obawia się, że komuś może się coś stać. Za każdym razem, gdy widzi, jak chłopiec biegnie, prosi go, aby powrócił na swoje miejsce i jeszcze raz podszedł do drzwi. Po licznych próbach nauczycielka zaczyna wreszcie dostrzegać pewne postępy. Gdy oznajmia klasie, że czas ustawić się w kolejce na przerwę, widzi, że Mateusz zrywa się ze swojego miejsca, jednak po chwili opamiętuje się i normalnym krokiem podchodzi do drzwi. Dziękuję, Mateuszu – mówi do niego nauczycielka z pełnym uznania uśmiechem. – Podoba mi się to, jak sobie poradziłeś. – Mateusz promienieje. Cieszy się, że nauczycielka zauważyła jego sukces i jest skłonny pokazać jej, że stać go na jeszcze więcej.

Skupić się

Mikołaj nuci, gdy ja próbuję pracować – skarży Marek. – Nie mogę się skupić. Czy może mu pani powiedzieć, żeby przestał?
Czy powiedziałeś Mikołajowi, że jego nucenie ci przeszkadza? – pyta nauczycielka. Chłopiec kręci przecząco głową. – A czy poprosiłeś go, aby przestał? dodaje. Marek ponownie kręci głową. – A więc to są kroki, które musisz podjąć, zanim mnie powiadomisz. Jestem pewna, że jesteście w stanie sami sobie z tym poradzić. – Daje mu przykład komunikatu, jaki powinien wysłać Mikołajowi i posyła go z powrotem do ławki. Uczęszczająca do piątej klasy Maryla jest zajęta pracą pisemną, gdy kończy jej się atrament. Prosi nauczycielkę o pożyczenie pióra, jednak ona ma tylko niebieski atrament, a dziewczynka potrzebuje czarnego. Czy ktoś może pożyczyć Maryli czarne pióro? – nauczycielka pyta klasę. Ja mam – odpowiada Dawid. Wyciąga czarne pióro i rzuca je koleżance. Po minie nauczycielki mógł się domyślić, że nie była tym zachwycona. Dawidzie, w jaki sposób powinniśmy podawać sobie rzeczy w klasie? – pyta nauczycielka. Wręczając je sobie – odpowiada chłopiec. Właśnie – mówi nauczycielka. – Podnieś proszę to pióro i spróbuj jeszcze raz. – Dawid podnosi z podłogi pióro, podchodzi do dziewczynki i wręcza jej. Dzięki, Dawidzie – mówi do niego nauczycielka. – Doceniam twoją pomoc. Ania, uczennica trzeciej klasy gimnazjum, jest nieszczęśliwa, ponieważ musi udać się do pokoju wychowawcy, aby odebrać spóźnienie. Gdy nauczycielka wręcza dziewczynie jej dzienniczek, Ania wyrywa go jej z ręki. Spróbujmy raz jeszcze – rzeczowo zwraca się do niej nauczycielka. Podaje dziewczynie dzienniczek, czekając cierpliwie, aż ta odbierze go we właściwy sposób. Ania tak właśnie robi.

Spróbuj jeszcze raz

„Spróbuj jeszcze raz” to prosta, konkretna oraz efektywna procedura wychowawcza, która jest używana niemal intuicyjnie przez nauczycieli przedszkolnych w odpowiedzi na mniej szkodliwe niewłaściwe zachowanie. Jednakże zastosowania tej metody rozciągają się daleko poza poziom przedszkolny. Może być bowiem używana zarówno w przypadku starszych dzieci, jak i nastolatków.
Procedura jest prosta. Gdy dziecko się niewłaści- Nacisk położony jest wie zachowa, użyj stanowczego, wyznaczającego grana skorygowane dzia- nice komunikatu oraz zachęć je do postąpienia we wła- łanie, a nie na nieod- ściwy sposób, mówiąc: „Spróbuj jeszcze raz”. Nacisk powiednie zachowanie. położony jest na skorygowane działanie, a nie na nieodpowiednie zachowanie. Dziecko otrzymuje jedynie kolejną możliwość pokazania, że potrafi dokonać lepszego wyboru i współpracować. Jeżeli zamiast tego dziecko wybierze sprzeciw, wówczas procedura prowadzi do ograniczonego wyboru lub logicznych konsekwencji. Rozważ następujące przykłady.
Do sali wbiega rozwrzeszczana grupa przedszkolaków, robiąc duże zamieszanie. Przedszkolanka zmuszona jest interweniować.
Dzieci, w sali powinniśmy używać ściszonego głosu. – Wyprowadza je na zewnątrz. – Spróbujcie jeszcze raz we właściwy sposób. – Dzieci wchodzą ponownie, ściszając głos. Marek, uczeń pierwszej klasy, jest osobą, która wykorzystuje każdą możliwą okazję, aby donieść na innych uczniów. Jego nauczycielka chce, aby chłopiec wziął na siebie trochę odpowiedzialności za rozwiązanie tego problemu. Następnego dnia Marek podchodzi do niej podczas zajęć matematycznych, aby się poskarżyć na jednego z kolegów.

Pokaz

Możesz grzecznie poprosić tę osobę, aby przestała, albo poprosić mnie o pomoc, jeżeli tego nie zrobi – tłumaczy nauczyciel. – Spójrz, jak ja to robię. – Odwraca się do Krzyśka i mówi: „Krzysiu, przestań proszę stukać w moje biurko”. Przerywa na chwilę, aby jego słowa dotarły do uczniów, a następnie spogląda na Krzyśka. Czy to by poskutkowało, Krzysiu? – pyta. Chłopiec kiwa głową. Dobrze! – mówi nauczyciel. – To wszystko. Jasiu, teraz twoja kolej. Powiedz koledze to, co powinien wiedzieć. – Chłopiec obraca się do Krzysia i ćwiczy tę umiejętność.
Dziękuję chłopcy – zwraca się do nich nauczyciel. – Tak jest dużo lepiej. W kolejnym przykładzie pan Siedlecki stosuje metodę dawania przykładu wobec lekceważącego ucznia pierwszej klasy liceum. Pan Siedlecki jest popularnym nauczycielem, prowadzącym dosyć swobodne lekcje. Uważa, że atmosfera rozluźnienia pomaga jego uczniom czuć się dobrze. Najprawdopodobniej ma rację, jednak niektórzy uczniowie mylnie interpretują jego dobre intencje i posuwają się zbyt daleko. Norbert jest tego dobrym przykładem.
Hej, profesorze – mówi do nauczyciela lekceważącym tonem. – Daj mi przepustkę na korytarz. Muszę skorzystać z toalety. Nauczyciel wzywa Norberta do swojego biurka. Z przyjemnością dam ci przepustkę na korytarz, Norbercie – zwraca się do niego rzeczowo pan Siedlecki – jednak nie wtedy, gdy zwracasz się do mnie w ten sposób. Czy znasz jakiś inny sposób? – chłopak patrzy na niego ze zniecierpliwieniem i przewraca oczami. Daj spokój. Po prostu daj mi i tyle – odpowiada tym samym zniecierpliwionym tonem. Oczekuje, że nauczyciel się zdenerwuje i podda, jednak pan Siedlecki zachowuje spokój i pozostaje nieugięty.

Znaleźć swoje miejsce

Niezupełnie, Honoratko – mówi opiekunka. – Pozwól, że pokażę ci, jak powinno wyglądać twoje miejsce, kiedy będziesz rzeczywiście gotowa do wyjścia na dwór. – Kładzie dywanik z powrotem na podłodze i wysypuje klocki z pojemnika. Podczas gdy Honorata patrzy, przedszkolanka zbiera wszystkie klocki, wkłada je do pojemnika, który odstawia na półkę. Następnie odkłada dywanik.
Czy twoje miejsce tak właśnie wygląda? – pyta przedszkolanka. Honorata kręci przecząco głową. W takim razie musisz dokończyć swoje zadanie. Jestem pewna, że świetnie sobie z tym poradzisz. – I tak też się stało. Przyjrzyjmy się teraz kolejnemu zastosowaniu tej techniki. Ucząc właściwego zachowania po tym, jak uczeń postąpił niewłaściwie, zastosuj następujące kroki: użyj wyraźnego, stanowczego, wyznaczającego granice komunikatu; daj przykład właściwego zachowania; zachęć dziecko, aby spróbowało raz jeszcze, zachowując się we właściwy sposób; doceń starania oraz poprawę. Przykład: Chodzący do czwartej klasy Jaś denerwuje się, gdy siedzący za nim kolega stuka w oparcie jego krzesła. Jaś nie może się skoncentrować na pracy. Przestań, idioto! – wykrzykuje ze złością. Nauczyciel interweniuje.
Jasiu, nie odzywamy się tak do siebie w klasie – zwraca się do niego rzeczowym tonem nauczyciel. – Czy potrzebujesz trochę czasu, aby się uspokoić? – Chłopak kręci głową. Krzysiek stukał w oparcie mojego krzesła, i w ogóle wkurza mnie przez cały ranek – skarży się Jaś. – Mam tego dość! Co powinieneś zrobić, gdy inne dzieci ci dokuczają? – pyta nauczyciel. Chłopiec spogląda na niego beznamiętnie.
Nie wiem – odpowiada.

Zachowanie korygujące, dostarczające wzoru do naśladowania

Czasami dzieci potrzebują zobaczyć, usłyszeć, poczuć umiejętność (doświadczyć jej), której chcemy je nauczyć, zanim będą gotowe ją opanować. Zachowanie korygujące, dostarczające wzoru do naśladowania jest prostą i zarazem potężną techniką nauczania, sprawdzającą się szczególnie dobrze w przypadku młodszych dzieci oraz uczniów, którzy wolą „doświadczyć na własnej skórze”. Metoda jest konkretna, łatwa w użyciu i ma rozmaite zastosowania. Może być pomocna w nauczaniu umiejętności radzenia sobie w trudnych sytuacjach, gdy nie występuje niewłaściwe zachowanie; może też uczyć korygującego akceptowalnego zachowania, gdy pojawiło się nieposłuszeństwo.
Gdy kładziesz nacisk na uczenie umiejętności, kiedy nie występuje niewłaściwe zachowanie, użyj następujących kroków:
« zaprezentuj uczniowi wzór do naśladowania w postaci korygującego zachowania; a zachęć ucznia, aby spróbował raz jeszcze we właściwy sposób; ?i doceń ucznia, gdy używa danej umiejętności w sposób prawidłowy. Przykład: Przedszkolanka chce, aby jej podopieczni przygotowali się do wyjścia na dwór. Czas pozbierać wszystko, czego używaliście i odłożyć to na miejsce – ogłasza. – Musimy przygotować się do wyjścia na przerwę. Trzyletnia Honorata słyszy słowa przedszkolanki i pospiesznie wrzuca do pojemnika większość klocków, którymi się bawiła. Następnie odkłada pojemnik na półkę. Jestem gotowa – mówi. I\la pewno jesteś gotowa, Honoratko? – pyta przedszkolanka, dostrzegając kilka klocków porozrzucanych po podłodze, a także dywanik, którego dziewczynka nie odłożyła na miejsce. Honorata przytakuje głową.